Qozogʻistonda PR: Gʻarb amaliyotidan farqi va biznes nimani kutishi kerak – Asel Karaulova bilan intervyu

Gʻarb PR standartlari Qozogʻiston bozoriga koʻp narsa berdi, biroq ularni mexanik koʻchirish har doim ham ish bermaydi. Asel Karaulova karyerasini 1994 yilda Burson-Marsteller kompaniyasida Qozogʻistondagi ommaviy xususiylashtirish loyihasidan boshlagan, bugun esa kompaniyalarni IPO ga olib chiqadi.

U Qozogʻiston Press-klubi va PG Communications agentligiga asos solgan, «PR-shy» PR klubi va NASO RK jamoatchilik bilan aloqalar assotsiatsiyasining hammuassisi boʻlgan, PR-Forumning ham ilk tashkilotchilaridan biri. Shu yillar ichida uning kasbga qarashi oʻzgardi: bugun u PR haqida boshqaruv funksiyasi sifatida gapiradi.

Biz Aseldan Qozogʻiston PR bozori Gʻarbdan nimasi bilan farq qilishini, biznes hozir kommunikatsiyadan nima soʻrashini, buyurtma maqolalar nega jurnalistikaga ham, PR ga ham zarar keltirishini va bozor qanday boshlanganini soʻradik.

PR boshqaruv funksiyasi sifatida matbuot bilan ishlashdan nimasi bilan farq qiladi?

Matbuot bilan ishlash – bu press-konferensiyalar, press-relizlar, nashrlar va jurnalistlar bilan munosabatlar. Boshqaruv funksiyasi sifatida PR bundan kengroq: u reputatsiya, ishonch va manfaatdor tomonlar bilan munosabatlar ustida ishlashni, kommunikatsiya risklarini baholashni, korporativ boshqaruvning ilgʻor amaliyotlarini joriy etishni va top-menejment hamda direktorlar kengashi darajasida hamkorlikni qamrab oladi.

Asel Karaulovaning aytishicha, bu tushuncha bir zumda paydo boʻlmagan: u bozor va uning shaxsiy tajribasi bilan birga oʻzgargan. 90-yillarda PR avvalo OAV bilan ishlash deb qabul qilinardi. Lekin Burson-Marsteller bilan birinchi loyihadayoq strategik kommunikatsiya elementlari bor edi – davlat vazifasi, turli maqsadli auditoriyalar va odamlarning iqtisodiy islohotlarga munosabatini oʻzgartirish zarurati. Keyinroq, xalqaro kompaniyalar bilan ishlash jarayonida jamoa PR biznesdan alohida yashamasligini angladi: kommunikatsiya strategiyasi kompaniya maqsadlari, uning bozordagi oʻrni va davlat, hamkorlar, xodimlar hamda jamiyat bilan munosabatlariga bogʻlangan boʻlishi kerak. Ekspert fikricha:

«Ajoyib press-konferensiya oʻtkazib, oʻnlab nashrlarga chiqish mumkin, biroq bu real biznes vazifasini hal qilishga hech qanday taʼsir koʻrsatmasligi mumkin. Aksincha, baʼzan kompaniya uchun muhim auditoriya bilan toʻgʻri yoʻlga qoʻyilgan bitta kommunikatsiya yuzlab nashrdan ancha qimmatroq boʻlib chiqadi.»

PR mutaxassisi qarorlarga qaysi bosqichda jalb qilinadi?

Kommunikatsiya mutaxassisi qaror qabul qilishga qaysi bosqichda qoʻshilishi hal qiluvchi ahamiyatga ega. Aselning soʻzlariga koʻra:

«Agar uni hamma narsa hal boʻlgandan keyin chaqirib, bu haqda chiroyli gapirib berishni soʻrashsa – bu bir rol. Agar u qarorning oʻzini muhokama qilishda qatnashsa, jamoatchilik reaksiyasini, reputatsion oqibatlarni va ehtimoliy risklarni baholashga yordam bersa – bu butunlay boshqa daraja.»

Shundan uning PR mutaxassisi roli haqidagi xulosasi kelib chiqadi:

«Ideal holda PR mutaxassisi shunchaki ijrochi emas, rahbariyat maslahatchisi boʻlishi kerak. Baʼzan esa uning kasbiy burchi – taklif qilingan tashabbusni qoʻllab-quvvatlash emas, balki nega uni aynan shu koʻrinishda amalga oshirmaslik maʼqul ekanini tushuntirish.»

Biznes bugun PR dan nima soʻraydi va bu soʻrovlar ortida nima turadi?

Biznesning PR ga soʻrovlari murakkablashdi, lekin eng koʻp uchraydigan iboralar oʻsha-oʻsha. Asel Karaulovaning aytishicha, hanuz yigirma-oʻttiz yil oldingi iltimoslar eshitiladi: «Bizga OAVda koʻproq nashr kerak», «Ijtimoiy tarmoqlarda ijobiy postlar kerak», «Televideniyega chiqmoqchimiz», «Tanilishni oshirish kerak», «Bu materialni olib tashlash kerak».

90-yillarda talabni xalqaro kompaniyalar shakllantirgan: birinchi jiddiy PR xizmatlari neft-gaz kompaniyalari, tamaki korporatsiyalari va yirik xorijiy tashkilotlarda paydo boʻldi, bozorning koʻplab boʻlajak professionallari ish yoʻlini aynan u yerda boshlagan. Mahalliy biznes uchun esa PR uzoq vaqt unchalik tushunarli boʻlmadi.

Oʻttiz yilda nima oʻzgardi, nima oʻzgarishsiz qoldi?

Parametr	90-yillar va 2000-yillar boshi	Bugun
Mahalliy biznes soʻrovi	Kompaniya haqida gazetalar yozsin yoki TV koʻrsatsin	Reputatsion risklar, davlat organlari, hamkorlar, investorlar va isteʼmolchilar bilan munosabatlar
Krizis bilan ishlash tezligi	Gazetadagi salbiy maqola bir necha kun muhokama qilinardi	Reputatsion krizis sanoqli daqiqalarda avj olishi mumkin
Kanallar va vositalar	Gazetalar, televideniye, radio, press-konferensiyalar	Raqamli platformalar, ijtimoiy tarmoqlar, blogerlar, influenserlar
Vositachilar	Kompaniyalar auditoriya bilan OAV orqali muloqot qilardi	Kompaniyalar oʻz auditoriyasi bilan bevosita ishlaydi

Ekspert kuzatuviga koʻra, feyk yangiliklar koʻpayib ketgan sharoitda krizis yangi normaga aylandi, qutblanish va axborot «pufakchalari» ichidagi hayot esa auditoriya bilan ishlashni qiyinlashtiradi. Bunday vaziyatlarda biz ishni qanday quramiz – antikrizis kommunikatsiyalari sahifasida bayon etilgan. Aselning soʻzlariga koʻra, konsultantning vazifasi – soʻrov ortida nima turganini aniqlash: kompaniyaga tanilish nega kerak, qaysi muammoni hal qilish zarur va bu biznes maqsadlari bilan qanday bogʻliq. Uning xulosasi:

«Bu oʻttiz yildagi asosiy oʻzgarish shuki, PR da vositalar, texnologiyalar va imkoniyatlar ancha koʻpaydi, kompaniyalardagi PR mutaxassislari darajasi oshdi. Lekin kasbning mohiyati oʻzgarmadi – tashkilotlarga jamiyat bilan munosabat qurish va ishonch shakllantirishga yordam berish. Ishonchni esa, oʻttiz yil oldingidek, bitta yaxshi maqola yoki post bilan taʼminlab boʻlmaydi. Uni real harakatlar, izchillik va ochiq muloqotga tayyorlik bilan qozonish kerak.»

Buyurtma maqolalar nimaga zarar keltiradi va reklamani jurnalistikadan qanday ajratish mumkin?

Belgilanmagan buyurtma maqolalar, yaʼni «jinsa», mustaqil jurnalistika niqobi ostida tarqatiladi: auditoriya qayerda jurnalistika, qayerda reklama, qayerda esa pullik axborot kampaniyasi ekanini ajrata olmay qoladi. Asel Karaulova koʻp yillardan beri bunday amaliyot jurnalistikaga ham, PR ga ham zarar yetkazishini aytib keladi.

90-yillar va 2000-yillar boshida vaziyat boshqacha edi: mustaqil OAV endigina paydo boʻlayotgan, koʻplab tahririyatlar materialda yangilik koʻrsa, uni bepul chop etardi. Keyinroq pullik materiallar juda koʻpayib ketdi. Ekspertning soʻzlariga koʻra, eng yirik buyurtmachilardan biri davlat axborot buyurtmasi tizimi orqali davlatning oʻzi boʻldi, soʻng tijorat kompaniyalari qoʻshildi, bugun esa buyurtma kontent ijtimoiy tarmoqlarga, blogerlarga va telegram-kanallarga koʻchdi.

Natijada tahririyatlarda mustaqil kontent yaratishga, PR mutaxassislarida esa mazmunli yechimlar topishga motivatsiya pasayadi: maqolani shunchaki sotib olish mumkin boʻlsa, strategiya ishlab chiqish nimaga kerak? Tijorat reklamasiga Asel qarshi emas:

«Shu bilan birga, men tijorat reklamasi va pullik axborot loyihalariga umuman qarshi emasman. Media pul topishi kerak, bu normal biznes. Masala shaffoflikda. Agar material pullik boʻlsa, auditoriya bu haqda bilishi kerak.»

Uning uchun bu kasbning kelajagi masalasi: kuchli mustaqil jurnalistikasiz professional PR boʻlmaydi. PR ning vazifasi – «taralgan» maqolaga erishish emas, balki ishonch qurish, shu jumladan noqulay savollarga javob berish orqali. Ishonchni esa, uning soʻzlari bilan aytganda, «prays-list boʻyicha sotib olib boʻlmaydi».

Nashrga pul toʻlamasdan qanday erishish mumkin?

Qozogʻiston Press-klubida ishlashni qanday oʻrganishgan boʻlsa, shunday:

• tahririyatni qiziqtiradigan dolzarb axborot sababini topish;

• kontent va ikki tilda gapira oladigan malakali spikerni tayyorlash;

• jurnalistni mavzuning ahamiyatiga ishontirish;

• tahririyatlar bilan win-win asosida uzoq muddatli munosabatlar qurish.

Joylashtirish uchun qachon pul toʻlash kerak, qachon yoʻq – buni Maxsus loyihalar vs earned media maqolasida tahlil qilganmiz.

Gʻarb PR amaliyotlarini Qozogʻistonga koʻchirish mumkinmi?

90-yillarda oʻrgatilgan koʻplab tamoyillar hanuz dolzarb, lekin Gʻarb standartlarini mexanik koʻchirish ish bermaydi. Asel Karaulovaning fikricha, eng yaxshi misol – kompaniyalar va OAV oʻrtasidagi munosabatlar tizimi.

Klassik Gʻarb modelida kompaniya sifatli axborot sababi yaratadi, spikerlarni tayyorlaydi va tahririyat qiziqishiga umid qiladi, biroq material chiqishini, ayniqsa ijobiy ruhda chiqishini hech kim kafolatlamaydi. Qozogʻistonda boshqacha amaliyot shakllandi: koʻplab tahririyatlar korporativ axborotni avvalo reklama daromadi manbai sifatida qabul qila boshladi, hatto qiziqarli material ham «Joylashtirish uchun byudjetingiz qancha?» degan savolga sabab boʻlardi. Xorijiy kompaniyalar bunga hayrat bilan duch kelardi, odatiy media relations sxemasi har doim ham ishlamasdi – boshqa yondashuvlarni izlashga toʻgʻri kelardi.

Xorijiy kompaniya Qozogʻistonda PR ni boshlashda nimani hisobga olishi kerak?

Tahririyatlar bilan uzoq muddatli ishlashdan tashqari, xorijiy kompaniya rejaga quyidagilarni kiritishi kerak:

• bozor tahlili;

• media va boshqa steykxolderlar ehtiyojlarini oʻrganish;

• tushuntirish va boshqa tomonni eshitish uchun shaxsiy uchrashuvlar;

• mahalliy xususiyatlarni bilish – mentalitet, til isteʼmoli, madaniy anʼanalar va auditoriya kayfiyati;

• joylashtirish byudjeti haqidagi savolga tayyorlik.

Bozor koʻp jihatdan shaxsiy munosabatlar va ishonchga quriladi, shuning uchun rasmiy xat yoki press-reliz yuborib, jarayon oʻz-oʻzidan ishlab ketishiga umid qilish yetarli emas. Qozogʻistonda PRni yoʻlga qoʻyayotgan kompaniya uchun auditoriya qutblanishi va cancel culture kabi hodisalar kuchaygani sari mahalliy xususiyatlarni yanada chuqurroq oʻrganish zarurati ortadi.

«Xalqaro standartlar zarur, lekin yaxshi konsultant mahalliy kontekstni tushunishi kerak.»

Kommunikatsiyani boshlashdan oldin qanday savollar berish kerak va PR mutaxassisiga qanday koʻnikmalar zarur?

Vositalarni tanlashni kontentdan emas, savollardan boshlash kerak. Aselning taʼkidlashicha, bugungi avlod mutaxassislarining raqamli koʻnikmalari kuchli, lekin kontent ishlab chiqarish tezligi ortida baʼzan u nima uchun kerakligi unutiladi, SMM va AI bilan ishlay olish esa odamni hali strateg qilmaydi. Strategik tafakkur tahlil va toʻgʻri savollardan boshlanadi:

1. Biz qanday muammoni koʻryapmiz?

2. Uning yechimi tashkilotning biznes vazifalari bilan qanday bogʻliq?

3. Auditoriyamiz va steykxolderlarimiz kim?

4. Ularga nima demoqchimiz?

5. Qisqa va uzoq muddatli risklar qanday?

6. Odamlar bizga nega ishonishi kerak?

7. Nima xato ketishi mumkin?

8. Natijaga erishganimizni qanday bilamiz?

Ikkinchi koʻnikma – keng dunyoqarash: iqtisodiyot, siyosat, ijtimoiy jarayonlar, odamlar xulq-atvori psixologiyasi. Ekspert fikricha, bu aniq vazifa ortida kengroq manzarani koʻrishga va kompaniya harakatlarini turli auditoriyalar qanday qabul qilishini tushunishga yordam beradi. Uchinchisi – rahbariyatga noqulay savollar berishga tayyorlik: yaxshi PR mutaxassisi har gapga bosh irgʻamaydi, balki CEO qarashiga mos kelmasa ham, asoslangan yechim taklif qiladi.

Qozogʻistonda PR qanday boshlangan va jamoatchilik bilan aloqalar deb nimani atashgan?

90-yillar boshida Qozogʻistonda PR mustaqil kasb sifatida deyarli yoʻq edi: matbuot xizmatlari, jurnalistika va sovet agitatsiya tizimi bor edi, lekin na taʼlim, na standartlar, na xizmatlar bozori bor edi. Asel PR atamasini birinchi marta 1993 yil yozida, KIMEP da MBA talabasi sifatida Qozogʻiston Prezidenti matbuot xizmatida amaliyot oʻtayotganda uchratdi. Xodimlar orasida ingliz tilidan tarjima qilingan, titilib ketgan Public Relations kitobi qoʻldan-qoʻlga oʻtardi, Asel uni boshidan oxirigacha oʻqib chiqdi. Unga PR ning propaganda emas, jamoatchilik fikrini boshqarish ekani yoqdi.

1994 yilda KIMEP dan keyin u Burson-Marsteller da jamoatchilik bilan aloqalar mutaxassisi lavozimiga suhbatdan oʻtdi. Agentlik USAID dasturi boʻyicha ishlar va Qozogʻiston hukumatiga ommaviy xususiylashtirishning axborot taʼminoti boʻyicha maslahat berardi. Asel Karaulovaning soʻzlariga koʻra, aynan shu loyiha mamlakatda PR bozorining rivojlanishiga start bergan. Bugun bunday ishni keng koʻlamli milliy kommunikatsiya kampaniyasi deb atashardi, u paytda esa jamoa maqsadli auditoriya, asosiy xabarlar va reputatsiya tushunchalari bilan endigina tanishayotgan edi.

Kampaniya ramzi «Жекешелендіру» yozuvli moviy qanotli tulpor boʻldi, ishga millionlab stikerlar, tele- va radioroliklar, nashrlar, press-konferensiyalar va jurnalistlar uchun seminarlar solindi. Internet yoʻq edi: press-relizlar faks yoki kuryer orqali yuborilardi, OAV monitoringi qoʻlda qilinardi – maqolalar gazetalardan qaychi bilan qirqib olinardi, telesyujetlar VHS kassetalarga yozilardi. Bugun monitoring maxsus vositalar yordamida yuritiladi, kommunikatsiya natijasi esa monitoring va analitika orqali oʻlchanadi.

«Bu biz uchun haqiqiy maktab boʻldi. Amerikalik konsultantlar taxminan bizning tengdoshlarimiz edi, lekin ular butunlay boshqa kasbiy taʼlim va tajribaga ega edi. Ular bizga faqat matbuot bilan ishlash texnologiyalarini emas, rejalashtirish, jarayonlarni tashkil qilish va auditoriyani tushunishni ham oʻrgatdi.»

Bir qoʻngʻiroq bilan kelishib olish mumkin boʻlsa, press-konferensiya uchun nega pul toʻlash kerak?

Professional press-konferensiya uchun tashkil etilgan kommunikatsiya jarayoni sifatida pul toʻlanadi, zal va jurnalistlarni taklif qilish esa uning bir qismi xolos. 1994 yil avgustda Olmaotadagi Olimlar uyida ochilgan Qozogʻiston Press-klubida buyurtmachilarga xizmat qiymati shunday tushuntirilardi. Mustaqil klub gʻoyasini turli mamlakatlarda shunday tajriba orttirgan amerikalik hamkasblar taklif qilgan, birinchi press-konferensiyani esa AQSH elchixonasi amerikalik ishbilarmonlar delegatsiyasining tashrifi munosabati bilan oʻtkazgan.

Avvaliga klub xususiylashtirish loyihasining bir qismi edi, keyin boshqa buyurtmachilar paydo boʻldi, lekin «nega pul toʻlash kerak» degan savol koʻpchilikka tushunarsiz edi – axir tanish jurnalistga qoʻngʻiroq qilib, nashr haqida kelishib olsa boʻladi-ku. Burson-Marsteller jamoaga yaxshi press-konferensiyaning oʻnlab tarkibiy qismi borligini oʻrgatdi: maqsad, tayyorlangan spikerlar va xabarlar, press-reliz, murakkab savollarga javoblar, tadbirdan oldin va keyin jurnalistlar bilan ishlash. U paytda hatto press-kit, professional moderator yoki savol-javob sessiyasi ham yangilik edi. Klubda yozilmagan qoida amal qilardi:

«Press-klubning ikki mijozi bor – press-konferensiya oʻtkazayotgan tomon va jurnalist. Shunda ham jurnalist biz uchun muhimroq. Chunki buyurtmachilar kelib-ketadi, jurnalistlar bilan esa biz doimiy ishlaymiz.»

Jurnalist qiziqarli yangilik, sifatli axborot va savol berish imkoniyati bilan ketishi kerak edi. Ekspert fikricha, aynan shu jurnalistlarning ham, buyurtmachilarning ham ishonchini qozonishga yordam berdi.

USAID ketganidan keyin Qozogʻiston Press-klubi qanday mustaqil boʻldi?

1996 yilda, USAID ikki yil qoʻllab-quvvatlaganidan soʻng, Qozogʻiston Press-klubi mustaqil nodavlat tashkilot sifatida roʻyxatdan oʻtdi. Katta xalqaro loyihada ishlash bir narsa, mijozlarni oʻzing izlash, maosh toʻlash va buyurtmachilarga nima uchun pul toʻlashlari kerakligini tushuntirish esa butunlay boshqa narsa: odatiy maʼnodagi PR xizmatlari bozori amalda yoʻq edi.

Asel asosiy risk deb donor mablagʻisiz ishni davom ettirish qarorining oʻzini aytadi. Ishonchni mamlakatning qanchalik tez oʻzgarayotgani berardi: xalqaro kompaniyalar kelar, xususiy banklar, yangi korxonalar va mustaqil OAV paydo boʻlar edi, ularning hammasi jurnalistlar bilan muloqot qilishi va ishonch shakllantirishi kerak edi.

Jamoa alohida faxrlangan loyihalardan biri Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi bilan hamkorlikda pensiya islohotining axborot taʼminoti boʻldi. Jamoa oʻsdi: toʻrt kishi boshlagan, keyin shtat oʻn besh kishiga yetdi. Asel Karaulovaning oʻzi Edmund Muskie grantini olib, AQSHda kommunikatsiya va public affairs boʻyicha magistraturani tamomladi. U paytda oʻttiz yil oldinga ulkan prognozlar qilinmagan – shunchaki ish talab qilinayotgani va mijozlar qaytib kelayotgani koʻrinib turardi.

Qozogʻistonda PR ning professional infratuzilmasi qanday tuzilgan?

Qozogʻiston PR ining professional infratuzilmasi – bu mutaxassislarning norasmiy klubi, tarmoq assotsiatsiyasi, yillik forumlar, tanlovlar va milliy sertifikatlash dasturi. Ekspertning soʻzlariga koʻra, hammasi professional muloqotga ehtiyojdan boshlandi: 2000-yillar boshida mutaxassislar hamjamiyati kichik, lekin faol edi, PR boʻyicha maxsus taʼlim esa deyarli yoʻq edi. Xalqaro kompaniyalarda birinchi PR mutaxassislari koʻpincha til biladigan tarjimonlar va assistentlar boʻlgan.

Shunday qilib «PR-shy» klubi paydo boʻldi – ustavsiz va hisobotsiz, jismoniy shaxslarning norasmiy birlashmasi, nomida esa inglizcha PR va qozoqcha «-шы» qoʻshimchasi birlashgan. Deyarli shu paytda tarmoqning asosiy agentliklarini birlashtirgan NASO RK jamoatchilik bilan aloqalar assotsiatsiyasi tuzildi. Kichik tashkilotlar ichida hal qilib boʻlmaydigan savollar toʻplanib qoldi: bozorni qanday rivojlantirish, buyurtma jurnalistikaga qarshi qanday kurashish, biznesga PR qiymatini qanday tushuntirish va kadrlarni qanday tayyorlash. Shunday qilib yillik PR-Forum gʻoyasi tugʻildi. Birinchi forum kichik doirada oʻtgan, bugun esa bu Olmaota va Ostonada bozor ishtirokchilarini toʻplaydigan eng yirik tarmoq tadbiri.

Forumdan keyin «Aq Mergen» PR loyihalari tanlovi, «Siren rangli yutuq» talabalar tanlovi, korporativ media tanlovi, oliy oʻquv yurtlari bilan taʼlim dasturlari va PR mutaxassislarini sertifikatlashning uch bosqichli milliy dasturi paydo boʻldi. Dasturni shu yil NASO RK ishga tushirdi va uni allaqachon uch guruh muvaffaqiyatli tamomladi. Aselning soʻzlariga koʻra, motivatsiya pragmatik: zaif va rivojlanmagan sohada muvaffaqiyatli professional biznes qurib boʻlmaydi.

Asel Karaulova yoʻl boshidagi oʻziga qanday maslahat beradi?

90-yillardagi oʻziga nima degan boʻlardi, degan savolga Asel qisqa javob beradi: «Qoʻrqma, hammasi boʻladi, oʻrganishdan toʻxtama va bunchalik jiddiy boʻlma». Boshlaganlarida bularning hammasi nimaga aylanishini hech kim tasavvur qilmagan: qiziqarli ish bilan shugʻullanishgan, yoʻl-yoʻlakay oʻrganishgan va birinchi muvaffaqiyatlardan quvonishgan. Ortga qarab u aytadiki, qayerdadir dadilroq boʻlish, qayerdadir odamlarga kamroq ishonish, qayerdadir imkoniyatlarni qoʻldan boy bermaslik mumkin edi.

Kasb tanlovidan u afsuslanmaydi: ish ajoyib insonlar bilan muloqot qilish, qiziqarli loyihalarda qatnashish va doimo yangilik oʻrganish imkonini berdi. Oʻttiz yilda texnologiyalar, media, biznes va jamiyat oʻzgardi, kommunikatsiya esa hamon qiziq, endi boshqa darajada, masalan, kompaniyalarni IPO ga olib chiqishda.

Koʻp beriladigan savollar

PR mutaxassisi kompaniyada qaror qabul qilishga qachon jalb qilinishi kerak?

Qarordan keyin emas, uni muhokama qilish bosqichida: shunda u jamoatchilik reaksiyasini, reputatsion oqibatlarni va ehtimoliy risklarni baholashga yordam beradi. Agar uni allaqachon hal qilingan narsa haqida gapirib berishga chaqirishsa, u ijrochi boʻlib qoladi.

Rahbariyat «koʻproq nashr» yoki «tanilishni oshirish» soʻrasa, nima qilish kerak?

Avval soʻrov qaysi biznes vazifasini hal qilishi kerakligini aniqlash: kompaniyaga tanilish nega kerak, qaysi muammoni hal qilish zarur va bu biznes maqsadlariga qanday mos keladi. Vositalar faqat shundan keyin tanlanadi.

Qozogʻistonda nashrlar uchun pul toʻlash kerakmi?

Hamma narsaga pul toʻlash shart emas, lekin joylashtirish byudjeti haqidagi savolga tayyor boʻlish kerak: koʻplab tahririyatlar korporativ axborotni reklama daromadi manbai sifatida qabul qiladi. Ishning asosi esa kuchli axborot sababi, tayyorlangan spiker, shaxsiy uchrashuvlar va tahririyatlar bilan uzoq muddatli munosabatlar boʻlib qolmoqda.

Qozogʻistonda PR mutaxassislari sertifikatlanadimi?

Ha, NASO RK PR mutaxassislarini sertifikatlashning uch bosqichli milliy dasturini ishga tushirdi, uni allaqachon uch guruh muvaffaqiyatli tamomladi.

Xulosa

Oʻttiz yilda Qozogʻistonda PR da ikki narsadan boshqa deyarli hammasi oʻzgardi. Birinchisi – ishonchni sotib olib ham, bitta nashr bilan qoʻlga kiritib ham boʻlmaydi, u izchil harakatlar va noqulay savollarga javob berishga tayyorlik bilan yaratiladi. Ikkinchisi – natija kommunikatsiya qarorga qaysi bosqichda ulanishiga bogʻliq: qarordan oldin reaksiya va risklarni baholash mumkin, undan keyin faqat gapirib berish qoladi.

Koʻzda tutgan vazifangiz bormi? Loyihangizni muhokama qilaylik. Bizga yozing.

Boshqa materiallar

Markaziy Osiyo mamlakatlarining raqamli landshaftlarini alohida materiallarda tahlil qilganmiz: Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston va Oʻzbekiston.

AI tarjimon yordamida tarjima qilingan