Қазақстандағы PR: батыстық үлгіден айырмашылығы және бизнеске не күту керек – Әсел Карауловамен сұхбат

Батыстық PR стандарттары қазақстандық нарыққа көп нәрсе берді, бірақ оларды сол күйінде көшіру әрдайым нәтиже бере бермейді. Әсел Караулова мансабын 1994 жылы Burson-Marsteller агенттігінде Қазақстандағы жаппай жекешелендіру жобасынан бастады, бүгінде компанияларды IPO-ға шығарады.

Ол Қазақстан Пресс-клубы мен PG Communications агенттігін құрды, «PR-шы» PR-клубы мен Қоғаммен байланыс қауымдастығы НАСО РК-ның тең құрылтайшысы болды және PR-Форумның бастауында тұрды. Осы жылдар ішінде оның кәсіпке көзқарасы өзгерді: бүгінде ол PR-ды басқару функциясы деп атайды.

Біз Әселден қазақстандық PR батыстықтан несімен ерекшеленетінін, бизнес қазір коммуникациядан не сұрайтынын, тапсырыс жарияланымдар журналистикаға да, PR-ға да неге зиян келтіретінін және нарық қалай басталғанын сұрадық.

Басқару функциясы ретіндегі PR баспасөзбен жұмыстан несімен ерекшеленеді?

Баспасөзбен жұмыс – баспасөз конференциялары, пресс-релиздер, жарияланымдар және журналистермен қарым-қатынас. Басқару функциясы ретіндегі PR одан әлдеқайда кең: бедел, сенім және мүдделі тараптармен қарым-қатынас, коммуникациялық тәуекелдерді бағалау, корпоративтік басқарудың үздік тәжірибесін енгізу, топ-менеджмент пен директорлар кеңесі деңгейінде жұмыс істеу.

Мұндай түсінік бір күнде қалыптасқан жоқ, дейді Әсел Караулова: ол нарықпен және өз тәжірибесімен бірге өзгерді. 90-жылдары PR ең алдымен БАҚ-пен жұмыс деп қабылданды. Бірақ Burson-Marsteller-дегі алғашқы жобаның өзінде стратегиялық коммуникация элементтері болды: мемлекеттік міндет, түрлі мақсатты аудиториялар және адамдардың экономикалық реформаға көзқарасын өзгерту қажеттігі. Кейін халықаралық компаниялармен жұмыс істегенде команда PR бизнестен бөлек өмір сүрмейтінін түсінді: коммуникациялық стратегия компанияның мақсаттарымен, нарықтағы орнымен, мемлекетпен, серіктестермен, қызметкерлермен және қоғаммен қарым-қатынасымен байланысты болуы керек. Сарапшының сөзімен айтқанда:

«Тамаша баспасөз конференциясын өткізіп, ондаған жарияланым алуға болады, бірақ нақты бизнес-міндеттің шешіміне титтей де әсер етпеуіңіз мүмкін. Керісінше, компания үшін маңызды аудиториямен дұрыс құрылған бір коммуникация кейде жүз жарияланымнан әлдеқайда құнды болып шығады.»

PR-маман шешім қабылдауға қай кезеңде қосылады?

Коммуникация маманының шешім қабылдауға қай кезеңде қосылатыны түбегейлі маңызды. Әселдің сөзінше:

«Егер оны бәрі шешіліп қойғаннан кейін шақырып, осы туралы әдемілеп айтып беруді сұраса – бұл бір рөл. Егер ол шешімнің өзін талқылауға қатысып, қоғамның реакциясын, беделге тиетін салдарды және ықтимал тәуекелдерді бағалауға көмектессе – бұл мүлдем басқа деңгей.»

Осыдан оның PR-маманның рөлі туралы түйіні шығады:

«Ең дұрысы, PR-маман жай орындаушы емес, басшылықтың кеңесшісі болуы керек. Кейде оның кәсіби міндеті – ұсынылған бастаманы қолдау емес, оны неге дәл осы түрінде іске асырмаған жөн екенін түсіндіру.»

Бүгінде бизнес PR-дан не сұрайды және бұл сұраныстардың артында не тұр?

Бизнестің PR-ға сұранысы күрделене түсті, бірақ ең жиі айтылатын тілектер сол қалпында. Әсел Караулованың байқауынша, жиырма-отыз жыл бұрынғы өтініштер әлі күнге дейін қайталанады: «Бізге БАҚ-та көбірек жарияланым керек», «Әлеуметтік желіде оң посттар керек», «Теледидарға шыққымыз келеді», «Танымалдықты арттыру керек», «Мына материалды алып тастау керек».

90-жылдары сұранысты халықаралық компаниялар қалыптастырды: алғашқы байыпты PR-қызметтер мұнай-газ компанияларында, темекі корпорацияларында және ірі шетелдік ұйымдарда пайда болды, нарықтың болашақ кәсіпқойларының көбі жолын дәл сол жерден бастады. Жергілікті бизнес үшін PR ұзақ уақыт онша түсінікті болмады.

Отыз жылда не өзгерді, не сол күйінде қалды?

Параметр	90-жылдар мен 2000-жылдардың басы	Бүгін
Жергілікті бизнестің сұранысы	Компания туралы газетке жазылсын немесе теледидардан көрсетілсін	Беделге қатысты тәуекелдер, мемлекеттік органдармен, серіктестермен, инвесторлармен, тұтынушылармен қарым-қатынас
Дағдарыспен жұмыс жылдамдығы	Газеттегі жағымсыз жарияланым бірнеше күн талқыланатын	Беделге қатысты дағдарыс санаулы минутта өршуі мүмкін
Арналар мен құралдар	Газеттер, теледидар, радио, баспасөз конференциялары	Цифрлық платформалар, әлеуметтік желілер, блогерлер, инфлюенсерлер
Делдалдар	Компаниялар аудиториямен БАҚ арқылы сөйлесетін	Компаниялар өз аудиториясымен тікелей жұмыс істейді

Сарапшының байқауынша, жалған жаңалықтар көбейген сайын дағдарыс әдеттегі жағдайға айналды, ал поляризация мен ақпараттық «көпіршіктердегі» өмір аудиториямен жұмысты қиындатты. Мұндай жағдайда біз жұмысты қалай құратынымыз дағдарысқа қарсы коммуникациялар бетінде сипатталған. Консультанттың міндеті, Әселдің айтуынша, сұраныстың артында не тұрғанын анықтау: компанияға танымалдық не үшін керек, қандай мәселені шешу қажет және бұл бизнес-мақсаттармен қалай байланысты. Оның түйіні:

«Осы отыз жылдағы басты өзгеріс – PR-да құралдар, технологиялар мен мүмкіндіктер әлдеқайда көбейді, компаниялардағы PR-мамандардың деңгейі өсті. Бірақ кәсіптің мәні сол күйінде қалды – ұйымдарға қоғаммен қарым-қатынас құруға және сенім қалыптастыруға көмектесу. Ал сенімді, отыз жыл бұрынғыдай, бір жақсы жарияланыммен немесе постпен қамтамасыз ету мүмкін емес. Оны нақты істермен, жүйелілікпен және ашық диалогқа дайындықпен табу керек.»

Тапсырыс жарияланымдар неге зиян және жарнаманы журналистикадан қалай ажыратуға болады?

Белгісі жоқ тапсырыс материалдар, яғни «джинса», тәуелсіз журналистика ретінде ұсынылады: аудитория қайсысы журналистика, қайсысы жарнама, қайсысы ақылы ақпараттық науқан екенін ажырата алмай қалады. Әсел Караулова мұндай тәжірибе журналистикаға да, PR-ға да зиян келтіретінін көп жылдан бері айтып келеді.

90-жылдар мен 2000-жылдардың басында жағдай басқаша еді: тәуелсіз БАҚ енді ғана пайда болып жатты, көптеген редакциялар материалдан жаңалық көрсе, оны тегін жариялайтын. Кейін ақылы материал өте көбейіп кетті. Сарапшының айтуынша, ең ірі тапсырыс берушілердің бірі мемлекеттік ақпараттық тапсырыс жүйесі арқылы мемлекет болды, оған коммерциялық компаниялар қосылды, ал бүгінде тапсырыс контент әлеуметтік желілерге, блогерлерге және телеграм-арналарға көшті.

Осының салдарынан редакциялардың тәуелсіз контент жасауға, PR-мамандардың мазмұнды шешім іздеуге ынтасы кемиді: жарияланымды сатып алуға болатын болса, стратегия әзірлеудің не қажеті бар? Коммерциялық жарнамаға Әсел қарсы емес:

«Сонымен бірге мен коммерциялық жарнама мен ақылы ақпараттық жобаларға мүлдем қарсы емеспін. Медиа ақша табуы керек, бұл қалыпты бизнес. Мәселе ашықтықта. Егер материал ақылы болса, аудитория бұл туралы білуі тиіс.»

Ол үшін бұл кәсіптің болашағына қатысты мәселе: күшті тәуелсіз журналистика болмаса, кәсіби PR да болмайды. PR-дың міндеті – «жылтыратылған» жарияланымға қол жеткізу емес, сенім құру, оның ішінде ыңғайсыз сұрақтарға жауап беру арқылы. Ал сенімді, оның сөзінше, «прайс-парақ бойынша сатып алуға болмайды».

Жарияланымды сатып алмай қалай алуға болады?

Қазақстан Пресс-клубында үйренгендей:

• редакцияға қызықты, өзекті ақпараттық себеп табу;

• контент пен екі тілде сөйлейтін сауатты спикер дайындау;

• журналистті тақырыптың маңызына сендіру;

• редакциялармен win-win негізінде ұзақ мерзімді қарым-қатынас құру.

Орналастыруға қашан төлеу керек, қашан керек емес – бұл туралы Арнайы жобалар vs earned media материалында талдадық.

Батыстық PR-тәжірибені Қазақстанға көшіруге бола ма?

90-жылдары үйреткен қағидаттардың көбі әлі өзекті, бірақ батыстық стандарттарды сол күйінде көшіру нәтиже бермейді. Ең жақсы мысал, Әсел Караулованың айтуынша, компаниялар мен БАҚ арасындағы қарым-қатынас жүйесі.

Классикалық батыстық үлгіде компания сапалы ақпараттық себеп жасайды, спикерлер дайындайды және редакцияның қызығушылығына үміт артады, бірақ материалдың шығатынына, оның үстіне оң мағынада шығатынына ешкім кепілдік бермейді. Қазақстанда басқа тәжірибе қалыптасты: көптеген редакциялар корпоративтік ақпаратты ең алдымен жарнамадан түсетін табыс көзі деп қабылдай бастады, тіпті қызықты материалдың өзі «Орналастыруға бюджетіңіз қанша?» деген сұрақ туғызатын. Шетелдік компаниялар бұған таңғалатын, ал media relations-тың үйреншікті схемасы әрдайым жұмыс істей бермейтін – басқа тәсілдер іздеуге тура келді.

Шетелдік компания Қазақстанда PR іске қосқанда нені ескеруі керек?

Редакциялармен ұзақ мерзімді жұмыстан бөлек, Қазақстанда PR-ды іске қосатын шетелдік компания жоспарына мыналарды енгізгені жөн:

• нарықты талдау;

• медиа мен басқа стейкхолдерлердің қажеттілігін зерттеу;

• түсіндіру және екінші тарапты тыңдау үшін жеке кездесулер;

• жергілікті ерекшелікті білу – менталитет, тілдік тұтыну, мәдени дәстүр және аудиторияның көңіл-күйі;

• орналастыру бюджеті туралы сұраққа дайын болу.

Нарық көбіне жеке қарым-қатынас пен сенімге құрылған, сондықтан ресми хат немесе пресс-релиз жіберіп, процесс өздігінен жүреді деп күту жеткіліксіз. Ал аудитория поляризациясы мен cancel culture сияқты құбылыстар күшейген сайын жергілікті ерекшелікті одан да тереңірек зерттеу керек.

«Халықаралық стандарттар қажет, бірақ жақсы консультант жергілікті контексті түсінуі тиіс.»

Коммуникацияны бастамас бұрын қандай сұрақтар қою керек және PR-маманға қандай дағдылар қажет?

Құралдарды таңдауды контенттен емес, сұрақтардан бастаған жөн. Әселдің байқауынша, бүгінгі мамандар буынының цифрлық дағдылары мықты, бірақ контентті жылдам өндіру қуғынында оның не үшін керек екені кейде ұмыт қалады, ал SMM мен AI-ды меңгеру адамды стратег етпейді. Стратегиялық ойлау талдаудан және дұрыс сұрақтардан басталады:

1. Біз қандай мәселені көріп тұрмыз?

2. Оның шешімі ұйымның бизнес-міндеттерімен қалай байланысты?

3. Біздің аудиториямыз бен стейкхолдерлеріміз кім?

4. Біз оларға не айтқымыз келеді?

5. Қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді тәуекелдер қандай?

6. Адамдар бізге неге сенуі керек?

7. Не дұрыс болмай қалуы мүмкін?

8. Нәтижеге жеткенімізді қалай түсінеміз?

Екінші дағды – кең ой-өріс: экономика, саясат, әлеуметтік процестер, адам мінез-құлқының психологиясы. Сарапшының пікірінше, ол нақты міндеттің артындағы үлкен суретті көруге және компания әрекетін түрлі аудиториялардың қалай қабылдайтынын түсінуге көмектеседі. Үшіншісі – басшылыққа ыңғайсыз сұрақ қоюға дайындық: жақсы PR-маман басшының аузына қарап қоштай бермейді, CEO-ның көзқарасымен сәйкес келмесе де, дәлелді шешім ұсынады.

Қазақстанда PR қалай басталды және қоғаммен байланыс деп нені атады?

90-жылдардың басында Қазақстанда PR дербес кәсіп ретінде іс жүзінде жоқ еді: баспасөз қызметтері, журналистика және кеңестік үгіт жүйесі болғанымен, білім де, стандарт та, қызмет нарығы да болмады. Әсел PR терминін алғаш рет 1993 жылдың жазында, КИМЭП-те MBA оқып жүріп Қазақстан Президентінің баспасөз қызметінде тәжірибеден өткенде кездестірді. Қызметкерлер арасында ағылшын тілінен аударылған, тозығы жеткен Public Relations кітабы қолдан-қолға өтіп жүрді, Әсел оны басынан аяғына дейін оқып шықты. Оған PR-дың насихат емес, қоғамдық пікірді басқару екені ұнады.

1994 жылы КИМЭП-тен кейін ол Burson-Marsteller-ге қоғаммен байланыс жөніндегі маман лауазымына сұхбаттан өтті. Агенттік USAID бағдарламасы бойынша жұмыс істеп, Қазақстан үкіметіне жаппай жекешелендіруді ақпараттық сүйемелдеу жөнінде кеңес беретін. Әсел Караулованың айтуынша, елдегі PR-нарықтың дамуына іс жүзінде осы жоба бастау берді. Бүгінде мұндай жұмысты ауқымды ұлттық коммуникациялық науқан деп атар еді, ал ол кезде команда мақсатты аудитория, негізгі хабарлама және бедел ұғымдарымен алғаш рет танысып жатты.

Науқанның символы «Жекешелендіру» деген жазуы бар көгілдір қанатты тұлпар болды, жұмысқа миллиондаған жапсырма, теле- және радиороликтер, жарияланымдар, баспасөз конференциялары мен журналистерге арналған семинарлар қолданылды. Интернет жоқ еді: пресс-релиздерді факспен немесе курьермен жіберетін, БАҚ мониторингін қолмен жасайтын – мақалаларды газеттен қайшымен қиып алып, телесюжеттерді VHS кассетасына жазатын. Бүгінде мониторинг арнайы құралдармен жүргізіледі, ал коммуникация нәтижесі мониторинг және аналитика арқылы өлшенеді.

«Біз үшін бұл нағыз мектеп болды. Американдық консультанттар шамамен біздің құрдастарымыз еді, бірақ оларда мүлдем басқа кәсіби білім мен тәжірибе болатын. Олар бізді баспасөзбен жұмыс технологияларына ғана емес, жоспарлауға, процестерді ұйымдастыруға, аудиторияны түсінуге де үйретті.»

Қоңырау шалып келісуге болатын болса, баспасөз конференциясына неге төлеу керек?

Кәсіби баспасөз конференциясына ұйымдастырылған коммуникация процесі үшін төлейді, ал зал мен журналистерді шақыру оның бір бөлігі ғана. 1994 жылдың тамызында Алматыдағы Ғалымдар үйінде ашылған Қазақстан Пресс-клубында тапсырыс берушілерге қызметтің құндылығын осылай түсіндіретін. Тәуелсіз клуб идеясын түрлі елдерде осындай тәжірибесі бар американдық әріптестер ұсынды, ал алғашқы баспасөз конференциясын американдық бизнесмендер делегациясының келуіне орай АҚШ елшілігі өткізді.

Әуелде клуб жекешелендіру жобасының бір бөлігі болды, кейін басқа тапсырыс берушілер келді, бірақ «неге төлеу керек» деген сұрақ көпшілікке түсініксіз еді – таныс журналистке қоңырау шалып, жарияланым туралы келісіп алуға болады ғой. Burson-Marsteller командаға жақсы баспасөз конференциясының ондаған құрамдас бөлігі болатынын үйретті: мақсат, дайындалған спикерлер мен хабарламалар, пресс-релиз, қиын сұрақтарға жауап, іс-шараға дейін және одан кейін журналистермен жұмыс. Ол кезде пресс-кит, кәсіби модератор немесе сұрақ-жауап сессиясының өзі жаңалық еді. Клубта жазылмаған ереже болды:

«Пресс-клубтың екі клиенті бар – баспасөз конференциясын өткізетін тарап және журналист. Оның үстіне журналист біз үшін маңыздырақ. Өйткені тапсырыс берушілер келеді де кетеді, ал журналистермен біз үнемі жұмыс істейміз.»

Журналист қызықты жаңалықпен, сапалы ақпаратпен және сұрақ қою мүмкіндігімен кетуі тиіс еді. Сарапшының пікірінше, журналистердің де, тапсырыс берушілердің де сенімін жаулауға дәл осы көмектесті.

USAID кеткеннен кейін Қазақстан Пресс-клубы қалай дербес ұйымға айналды?

1996 жылы, USAID-тің екі жылдық қолдауынан кейін, Қазақстан Пресс-клубы дербес үкіметтік емес ұйым ретінде тіркелді. Үлкен халықаралық жобада жұмыс істеу бір бөлек, ал клиентті өз бетінше іздеу, жалақы төлеу және тапсырыс берушілерге не үшін төлейтінін түсіндіру – мүлдем басқа: әдеттегі мағынадағы PR-қызметтер нарығы іс жүзінде жоқ еді.

Басты тәуекел ретінде Әсел донорлық қаржыландырусыз жұмысты жалғастыру туралы шешімнің өзін атайды. Сенімділікті елдің қарқынды өзгерісі берді: халықаралық компаниялар келді, жеке банктер, жаңа кәсіпорындар мен тәуелсіз БАҚ пайда болды, олардың бәріне журналистермен сөйлесу және сенім қалыптастыру қажет еді.

Команда ерекше мақтан тұтқан жобалардың бірі – Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігімен бірлесіп зейнетақы реформасын ақпараттық сүйемелдеу. Ұжым өсті: төрт адамнан бастап, кейін штат он беске жетті. Әселдің өзі Edmund Muskie грантын алып, АҚШ-та коммуникация және public affairs бойынша магистратураны бітірді. Отыз жыл алға ешкім зор жоспар құрған жоқ – жұмыстың сұранысқа ие екенін және клиенттердің қайта оралатынын көрді, болғаны сол.

Қазақстандағы PR-дың кәсіби инфрақұрылымы қалай құрылған?

Қазақстандық PR-дың кәсіби инфрақұрылымы – мамандардың бейресми клубы, салалық қауымдастық, жыл сайынғы форум, байқаулар және ұлттық сертификаттау бағдарламасы. Сарапшының айтуынша, бәрі кәсіби қарым-қатынасқа деген қажеттіліктен басталды: 2000-жылдардың басында мамандар қауымы шағын, бірақ белсенді еді, ал PR бойынша арнайы білім іс жүзінде жоқ болатын. Халықаралық компанияларда алғашқы PR-мамандар көбіне тіл білетін аудармашылар мен ассистенттерден шықты.

Осылайша «PR-шы» клубы пайда болды – жарғысы да, есебі де жоқ, жеке тұлғалардың бейресми бірлестігі, атауында ағылшынша PR мен қазақша «-шы» жұрнағы қосылды. Сол шамада саланың негізгі агенттіктері кірген Қоғаммен байланыс қауымдастығы НАСО РК да құрылды. Шағын ұйым ішінде шешу мүмкін емес сұрақтар жинақталды: нарықты қалай дамыту, тапсырыс журналистикамен қалай күресу, бизнеске PR-дың құндылығын қалай түсіндіру, кадрды қалай дайындау. Осылайша жыл сайынғы PR-Форум идеясы туды. Алғашқы форум шағын болды, бүгінде бұл Алматы мен Астанада нарық қатысушыларын жинайтын ең ірі салалық оқиға.

Форумнан кейін «Ақ Мерген» PR-жобалар байқауы, «Сиреневый прорыв» студенттік байқауы, корпоративтік медиа байқауы, жоғары оқу орындарымен бірлескен білім беру бағдарламалары және PR-мамандарды сертификаттаудың үш деңгейлі ұлттық бағдарламасы пайда болды. Соңғысын биыл НАСО РК іске қосты, одан үш топ сәтті өтіп үлгерді. Әселдің айтуынша, уәж прагматикалық: әлсіз, дамымаған салада табысты кәсіби бизнес құру мүмкін емес.

Әсел Караулова жол басындағы өзіне қандай кеңес берер еді?

90-жылдардағы өзіне не айтар еді деген сұраққа Әсел қысқа жауап береді: «Қорықпа, бәрі ойдағыдай болады, оқуды тоқтатпа және соншалықты байсалды болма». Бастаған кезде мұның бәрі неге айналатынын ешкім елестеткен жоқ: қызықты іспен айналысты, жүре үйренді, алғашқы жетістікке қуанды. Артқа қарап, ол бір жерде батылырақ болуға, бір жерде адамдарға аз сенуге, бір жерде мүмкіндікті жібермеуге болар еді дейді.

Кәсіп таңдауына өкінбейді: жұмыс керемет адамдармен араласуға, қызықты жобаларға қатысуға және үнемі жаңа нәрсе білуге мүмкіндік берді. Отыз жылда технологиялар, медиа, бизнес және қоғам өзгерді, ал коммуникация бұрынғысынша қызық, енді тек басқа деңгейде, мысалы, компанияларды IPO-ға шығарғанда.

Жиі қойылатын сұрақтар

PR-маман компаниядағы шешім қабылдауға қашан қосылуы керек?

Шешімді талқылау кезеңінде, одан кейін емес: сонда ол қоғамның реакциясын, беделге тиетін салдарды және ықтимал тәуекелдерді бағалауға көмектеседі. Егер оны шешіліп қойған нәрсе туралы айтып беруге ғана шақырса, ол орындаушы болып қала береді.

Басшылық «көбірек жарияланым» немесе «танымалдықты арттыру» сұраса не істеу керек?

Алдымен сұраныстың қандай бизнес-міндетті шешуі керек екенін анықтау қажет: компанияға танымалдық не үшін керек, қандай мәселені шешу қажет және ол бизнес-мақсаттармен қалай үйлеседі. Құралдарды содан кейін ғана таңдайды.

Қазақстанда жарияланымдар үшін төлеу керек пе?

Бәріне бірдей төлеудің қажеті жоқ, бірақ орналастыру бюджеті туралы сұраққа дайын болған жөн: көптеген редакциялар корпоративтік ақпаратты жарнамадан түсетін табыс көзі деп қабылдайды. Жұмыстың негізі бұрынғысынша күшті ақпараттық себеп, дайындалған спикер, жеке кездесулер және редакциялармен ұзақ мерзімді қарым-қатынас.

Қазақстанда PR-мамандарды сертификаттау бар ма?

Иә, НАСО РК PR-мамандарды сертификаттаудың үш деңгейлі ұлттық бағдарламасын іске қосты, одан үш топ сәтті өтті.

Қорытынды

Отыз жылда Қазақстандағы PR-да екі нәрседен басқасының бәрі дерлік өзгерді. Біріншісі – сенімді сатып алуға да, бір жарияланыммен табуға да болмайды, оны жүйелі әрекет пен ыңғайсыз сұрақтарға жауап беруге дайындық қалыптастырады. Екіншісі – нәтиже коммуникацияның шешімге қай кезеңде қосылатынына байланысты: оған дейін реакция мен тәуекелді бағалауға болады, одан кейін тек айтып беру қалады.

Нақты міндет бар ма? Жобаңызды талқылайық. Бізге жазыңыз.

Басқа материалдар

Орталық Азия елдерінің цифрлық ландшафтын жеке материалдарда талдадық: Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан және Өзбекстан.

ЖИ-аудармашының көмегімен аударылды